Billa Stina - www.stijena.co.nr

Stari grad - Bijela Stijena -nacionalni spomenik BiH

Internet prezentacija MZ Stijena-Cazin

Lokacija

Grad se nalazi u mjestu Stijena, lijevo od ceste Cazin-Bosanska Krupa, i udaljen je od Cazina oko 10 km. Smjesten je na kraju naselja, na njegovom najvisem dijelu, koji se pruza djelomicno na istoj zaravni od juga ka sjeveru. Na krajnjem sjevernom dijelu platoa, koji je sa sjeverne strane omeden strmom padinom, a sa zapada koritom rjecice Horljave, izgraden je grad. Gradu je lahko pristupiti sa istocne i juzne strane na kojoj se nalaze kapije starijeg i novijeg dijela utvrdenja do kojih vode seoski putevi. Haremi sa starijim nisanima nalaze se preko puta ulaza u grad. U blizini grada nalazi se vjerski centar mjesta Stijene sa novoizgradenom dzamijom.

Historija

Villa Stina se spominje u povelji kralja Karla Roberta izdanoj 9. XII 1330. godine. Prema njoj se moze zakljuciti da grad Stina tada jos nije postojao, a mjesto je bilo nenastanjeno i zvalo se Pusta Stina (impopulosa) (Truhelka, 1904, 58; Vego, 1957, 109). O ovom utvrdenju ima malo historijskih podataka. U literaturi se cesto javlja pod imenom Stina. Vlasnici Stine od 1483. do 1553. godine su bili knezovi Babonici-Blagajski. Naime, to su godine koje se javljaju u historijskim izvorima. Obitavali su u Ostroscu, a Stinom su upravljali kastelani. Vec 1514. godine u Stini je postojao franjevacki samostan (Lopasic, 1943, 22,102; Vego, 1957, 110). U gradu Stini 1563. godine bilo je osam, a 1572. dvanaest vojnika-strazara koji su primali kraljevsku placu (Lopasic, 1943, 103; Truhelka, 1904, 58). Otprilike u to vrijeme nadvojvoda Ernest je naredio da se grad Stina porusi, jer mu se lahko primicalo do kapije, a okolisni kraj odasvud ga je nadvisivao, tako da je i manja ceta mogla na njega jurisati (Truhelka, 1904, 58-59). Godine 1575. Osmanlije su lahko zauzele Stinu, kao prvo utvrdenje u cazinskom kraju, a u naredne dvije godine pali su Buzim, Cazin i najposlije Ostrozac. Od tada je u gradu Stini sjedio dizdar (Lopasic, 1943, Kresevljakovic, 1953, 32; Vego, 1957, 110). U Stini je vjerojatno podignuta i prva dzamija u ovom kraju (Kresevljakovic, 1934, 15). Oko 1570. godine osnovan je Kamengradski kadiluk u okviru Bosanskog sandzaka za nahije u porjecju Sane. Tokom narednih decenija, sve do osvajanja Bihaca 1592. godine, osvojene teritorije i gradove u Pounju i preko rijeke Une osmanska uprava je pripajala ovom kadiluku, tako da je njemu pripao i grad Stina (sabanovic, 1982, 175,181). Osnivanjem Bihackog sandzaka, u kojem je uvijek prevladavala krajisko-kapetanijska uprava, osnovan je i Bihacki kadiluk. Tokom XVII stoljeca njemu su pripojeni svi gradovi u Pounju. U XVIII stoljecu Bihacki kadiluk se ogranicavao na teritoriju oko Bihaca, a svi ostali gradovi preko Une, tj. sjeverno od lijeve obale, pripali su Kamengradskom kadiluku (sabanovic, 228, 230). U XIX stoljecu grad Stina, unutar Bosanskog pasaluka, pripadao je kajmekamluku (okrugu) bihackom, a mudirluku (srezu) Cazin ili Ostrozac (sabanovic, 1982, 233). Prema ugovoru o granicama izmedu osmanskih posjeda u Krajini i susjednoj Hrvatskoj iz 1625. godine, u svim gradovima koje su drzale Osmanlije u Krajini, a medu njima i u Stini, postojale su vojne posade (Lopasic, 1943, 31). Tokom 1626. godine grad je popravljan. U bujruldiji bosanskog vezira Abaza Mehmed-pase od 3.III 1629. godine Stina se navodi kao sjediste kapetana, sto znaci da je u ovom kraju prije te godine bila osnovana kapetanija sa sjedistem u Stini (Kresevljakovic, 1991, 109). Nakon sklapanja mira izmedu Porte i Austrije 1635. godine grad Bila Stina je ostao u rukama Porte (Truhelka, 1904, 58). Godine 1641. u Stini je bio neki Muharem, koji je bio na glasu kao harambasa (Kresevljakovic, 1953, 32). Krajisnici iz Hrvatske, cetujuci krajem, 1687. godine popalili su gradove Stinu i Jezerski (Truhelka, 1904, 58). Tokom 1685. i 1687. godine vojska iz Karlovca je nekoliko puta napadala i pustosila ovaj dio Krajine, a narocito je napadala Stinu i Cazin (Lopasic, 1943, 104). Gradovima Stinom i Krupom 1694. godine zapovijedao je Ramadan-aga Badanjkovic ili Badnjevic (Badan-zade) iz porodice kapetana i dizdara u Krupi. U to vrijeme Stina je bila u sastavu Krupske, a od XVIII stoljeca, do 1835. godine, Ostrozacke kapetanije koja je osnovana u drugoj polovini XVII stoljeca. Godine 1756. posada se sastojala od azapa na cijem celu je bio aga saban (Kresevljaković, 1953, 32; isti, 1991, 97). Novi grad je sazidan 1771. godine. To je najtvrdji grad koji su Osmanlije sagradile u Bosni (Kresevljakovic, 1953, 32). Pri popisu vojne opreme 1833. godine u gradu Stini bilo je 7 topova i nesto alata. Popisivac je pribiljezio da je vrata magacina razvalio narod i odnio municiju (Kresevljakovic, 1952, 177). Krajem XIX stoljeca (1890) Lopasic je napisao da je grad jako ostecen (Lopasic, 1943, 102).

2. Opis dobra

Cjelinu cine dva grada: srednjovjekovni i osmanski. Ulazom u pregradnom zidu izmedu njih oni su povezani u jednu cjelinu, tako da se znatno manja artiljerijska tvrdava Novog grada nadovezuje na stariji dio grada. Cijelo utvrdenje zauzima povrsinu od oko 6.086 m2. Od toga Stari grad zauzima povrsinu od otprilike 4.522 m2, a Novi grad od 1.564 m2. Stari grad je sagraden iznad korita potoka Horljave, a istocno od njega podignut je 1771. godine Novi grad.

Stari grad, koji je graden u predosmanskom periodu, ima oblik nepravilnog sestougla. Sjeverni zid je dugacak oko 113 m, zapadni oko 100 m, juzni oko 70 m i istocni oko 30 m. Na jugozapadnom uglu grada nalazi se bastion nepravilne cetverougaone osnove, a sjeverozapadni ugao je prelomljen u vidu bastiona. Prema tlocrtu grada i prelomljenim linijama bedema moze se zakljuciti da je gradjen dosta kasno, kao i neki drugi gradovi u Krajini. U dokumentima se javlja pred kraj XV stoljeca. Bedemi Starog grada, prema Truhelkinom misljenju, nisu ni tvrdi ni visoki (Truhelka, 1904, 59). Jos uvijek su tanki, tj. debeli su do 1,5 m. Na kuli na jugozapadnom uglu grada bridovi su vertikalni i fino obradeni. Na najgornjem dijelu vidi se pregradnja. U tom dijelu nalazi se i petougaoni otvor uokviren tanjim plocama. Isti takav otvor nalazi se na unutrasnjoj strani bastiona na jugozapadnom uglu Novog grada, sto znaci da je kula u starom dijelu grada kasnije (XVIII stoljece) izmijenjena. Istočno od kule u juznom bedemu ulaz je lucno nadsveden. Donji dio kapijskog okvira je graden od vecih kamenih dobro obradenih blokova. Na jednom od tih blokova isklesan je lik neke ptice. Na nekoliko mjesta na bedemu oko jugoistocne kule i na samoj kuli upotrijebljen je kamen donesen sa nekih ranijih objekata. Beslagic smatra da su to ostaci stecaka (Beslagic, 1971, 72). Unutar Starog grada, uz juzni zid rusevina zgrade sa dvije pregrade, krajem XIX stoljeća nalazila se dzamija, a uz sjeverni zid ostaci triju manjih zgrada, poredanih jedna do druge. U prvoj polovini XX stoljeca u utvrđenju su zatečeni dzamija, mekteb i skola otvorena 1929. godine (Kresevljakovic, 1934, 14). Pri obilasku utvrdenja u decembru 2004. godine u Starom gradu su nadjena dva objekta - napustena dzamija i jedna od zgrada uz sjeverni zid, a u Novom gradu se nazire sut od srusene skole.

Dzamija

Nije poznato kada je u Starom gradu sagradjena prva dzamija. Prema usmenoj predaji, tu je sagradena najstarija dzamija u Krajini (Kresevljakovic, 1934, 15; Becirbegovic, 1990, 131). Sadasnja gradevina je podignuta polovinom XIX stoljeca. Prepravke na njoj su izvrsene 1956. godine (Becirbegovic, 1990, 131). Dimenzije dzamije su 11,4 x 9,8 m, a orijentirana je u pravcu sjeverozapad-jugoistok. Gradjena je od klesanih kamenih kvadera neravne površine. Svi zidovi su debeli 0,8 m osim ulaznog i coskova koji mu pripadaju na pocetku susjednih zidova, koji je debeo 0,5 m. Dzamija je omalterisana i obojena bijelom bojom. Drveni pokrov na cetverovodnom krovu zamijenjen je 1956. godine crijepom. Na duzim stranama su dva niza od tri prozora, a na kracim od dva prozora. Bridovi prozora su lijepo obradeni, tj. oblozeni su pazljivo klesanim kamenom. Iznad prozora, na kamenoj fasadi, naziru se polukružni lukovi-iznad gornjeg ruba prozora postavljene su grede. Dvokrilna vrata dzamije nalaze se desno od munare na sjeverozapadnom zidu. Bila su drvena i izrezbarena. Zamijenjena su obicnim metalnim vratima. Dzamija je prvobitno imala drvenu munaru koja je izlazila iz krova. Tokom 1956. godine zamijenjena je novom prigradenom munarom na vanjskom kamenom postolju. Munara se nalazila na sjeverozapadnoj strani, blizu sjeverozapadnog ugla zgrade, lijevo od ulaza. Munara ima postolje, dimenzija 2x2 m, izgradeno od dobro klesanog kamena. Vitka drvena munara, koja ima oblik kao kamena, gradjena je od vertikalno postavljenih dasaka. Na munari je otvorena galerija ciji se izlaz nalazi na jugoistocnoj strani. Vrh munare je u obliku kupe, pokriven limom. Na sjevernom zidu kamenog postolja je uzidana kamena ploca sa tarihom koji je neobjavljen. U unutrasnjosti dzamija je visoka 5,5 m, dugacka 10,3 m, a siroka 8,20 m. Dzamija ima dva nivoa. U prizemlju je trijem (8,2x3 m) i svijetli prostor za molitvu (6x3 m) sa mihrabom i drvenim minberom. Konstrukcija mahfila preko dva zida produzava se i iznad trijema. Prednji mahfil pokriva otprilike polovinu prostora za molitvu, ali posto je produzen i iznad trijema, njegova dubina od 7 m je veca od dubine osnovnog prostora. Povrsina mahfila iznosi 64 m2, a prizemlja 51 m2. Ovim novim povecanjem prostora za molitvu postignut je novi kvalitet prostora, da ova dzamija srednje velicine ima dosta veliki prostor za molitvu od 120 m2 (Becirbegovic, 1990, 62, 131. 179). Stepenicama iz trijema penje se na mahfil sa kojeg se i pristupa munari. Dzamija je ogradjena tankim kamenim zidom unutar kojeg se nalazi harem. Uz sjeverni zid tvrdave nalazi se objekt zidan od kamena, pravougaone osnove, dimenzija oko 9x8 m. Ova kuća je vjerojatno zidana kada i dzamija. Nacin zidanja je isti kao i obrada prozora. S obzirom na to da je sagradena na blagoj padini, sjevernim dijelom je ukopana. Procelje sa dva prozora u gornjoj polovini fasade je okrenuto jugu. U kucu se ulazi sa zapadne strane. Uz ulaz je kasnije prizidan “trijem” ili neka prostorija koja je gradena od tesanih kamenih kvadera i betona i izlazi van gabarita kuce. Krov je na cetiri vode, pokriven crijepom. Drvena krovna konstrukcija je djelomicno istruhla, a na pojedinim dijelovima nedostaju crijepovi. Zapadno od kuce nalazi se betonska cisterna. Svi dijelovi gradeni od betona, kao i krov, vjerojatno su prepravke radene tokom druge polovine XX stoljeca.

Novi grad je bio vezan zapadnim zidom sa ulazom i bastionima za Stari grad. Novi grad ima oblik nepravilnog cetverougla opasanog stranicama dugim 25, 30, 30 i 24 m. Unutar bedema njegova povrsina iznosi 1.564 m2. Na cetiri ugla nalazile su se tabije, na istoku 2 osmougaone, na jugozapadu petougaona, a na sjeverozapadu sestougaona, zasvedene sedrenim svodom. Bedemi su gradjeni od lijepo tesanog kamena i debeli su do 3 m. Gornji dio bedema je poravnan i na njegovoj vanjskoj strani podignuti su zidovi sa puskarnicama. Ulaz u grad predstavlja uobicajena lucno zasvedena kapija u bedemu. Kapija je bila uokvirena cetveougaonim okvirom od pravilno klesanog kamenja. Iznad kapije je bila maskula, koje danas nema. Iznad ulaza nalazi se kamena ploca, velicine 30 x 50 cm, sa uklesanim natpisom na turskom jeziku, pisanim jednostavnim neshom: >>Neka je od srca i duse neogranicena hvala cistom Stvoritelju, A potom donesi salavat na vjerovjesnika (Muhameda), ako ga volis, pa ni on tebe nece zaboraviti na dan sudenja. Uz pomoc Istinitog neka se stalno povecava ugled Mustafe padisaha(1) i neka mu je vladavina uvijek pomognuta. Godine hiljadu stotina osamdeset i pete 1185.<<(1771) Sastavio Mustafa. Dogada se ono sto Alah hoce (Mujezinovic, 1982, 78-79). Sa unutrasnje strane bedema kapija je, takodjer, lucno uokvirena ali od priklesanog kamena od kojeg su gradjeni bedemi. Na vrhu bedema, iznad kapije sa vanjske i unutrasnje strane, vide se nosaci maskule koja je srusena. U dnu sjevernog bedema, uz sjeveroistocni bastion, bio je dosta zasut manji otvor za bijeg posade niz padinu sa te strane grada u slucaju opasnosti. Najbolje je sacuvana jugoistocna tabija. U nju se ulazilo iz unutrasnjosti grada, na visini od nekoliko metara. Sada je taj dio zatrpan naslagama suta i zemlje, pa se ne zna kakav je bio prilaz ovom ulazu. Svod u unutrasnjosti tabije je kupolni, a gradjen je od sedre. Na dvorisnoj strani bastiona, okrenuta tako da brani ulaz sa unutrasnje strane u grad, nalazi se petougaona toparnica. Na unutrasnjim zidovina tabije vide se i druge predgradnje. Ostale tabije su djelomicno zatrpane, tako da im se tesko moze prici. I one su sacuvane do visine iznad svodova.